Bojxona qiymati — boj, QQS va aktsiz hisoblanadigan baza. Importchilar ko’pincha bu shunchaki invoys summasi deb o’ylashadi. Amalda bu o’z qoidalariga ega alohida kattalik, va bojxona bilan bahslarning aksariyati aynan uning atrofida yuzaga keladi.
Ketma-ket qo’llanadigan oltita usul
Usullar qat’iy ketma-ketlikda qo’llanadi: keyingisiga o’tish faqat oldingisi qo’llab bo’lmaydigan bo’lsa va bu asoslansa mumkin.
- Olib kirilayotgan tovarlar bilan bitim narxi bo’yicha. Asosiy usul, yetkazib berishlarning aksariyatida qo’llanadi.
- Bir xil tovarlar bilan bitim narxi bo’yicha. Taxminan o’sha vaqtda olib kirilgan aynan shunday tovarning qiymati olinadi.
- Bir jinsli tovarlar bilan bitim narxi bo’yicha. Xuddi shunday, lekin o’xshash tavsifga ega va o’sha materialdan tayyorlangan tovarlar uchun.
- Ayirish usuli. Tovarning ichki bozordagi sotuv narxidan ustama, xarajatlar va to’lovlar ayiriladi.
- Qo’shish usuli. Ishlab chiqarish xarajatlari, foyda va yetkazib berish xarajatlari qo’shiladi.
- Zaxira usuli. Mavjud ma’lumot asosida oldingilarning moslashuvchan qo’llanilishi.
Tovar narxidan tashqari qiymatga nima kirishi shart
Agar bu xarajatlarni xaridor ko’tarsa va ular narxga kiritilmagan bo’lsa, ular bojxona qiymatiga qo’shiladi:
- O’zbekiston hududiga kelish joyigacha tashish va qayta yuklash;
- yukni sug’urtalash;
- yo’lda yuklash, tushirish va yukka ishlov berish;
- tara va qadoqning qiymati, qadoqlash ishlari bilan birga;
- vositachilarga haq, xarid uchun to’lovdan tashqari;
- intellektual mulk obyektlaridan foydalanganlik uchun litsenziya va boshqa to’lovlar, agar ularni to’lash sotuv sharti bo’lsa;
- xaridor tomonidan ishlab chiqaruvchiga bepul yoki chegirma bilan berilgan materiallar, asboblar va ishlanmalar qiymati.
Oxirgi band muntazam e’tibordan chetda qoladi: agar siz yetkazib beruvchiga o’z press-shaklingizni yuborgan yoki dizayn bergan bo’lsangiz, bu tovar qiymatining bir qismi.
Nega bojxona qiymatni tuzatadi
Tuzatish — bu past ko’rsatishda ayblov emas, e’lon qilingan narxni tasdiqlashga hech narsa yo’qligining oqibati. Odatiy asoslar:
- e’lon qilingan narx shunday tovar odatda olib kirilayotgan narxdan sezilarli past;
- narxga ta’sir qiluvchi sotuvchi va xaridor o’rtasidagi bog’liqlik;
- shartnoma, invoys va to’lov hujjatlari o’rtasidagi nomuvofiqliklar;
- EXW yoki FCA shartlarida yetkazib berishda transport xarajatlari bo’yicha hujjatlarning yo’qligi;
- bitim shartlari bilan izohlanmagan chegirma;
- shartnomada aks etmagan uchinchi shaxslarga to’lov.
Qiymat tuzatilsa nima qilish kerak
- Avtomatik rozi bo’lmaslik. E’lon qilingan qiymatni isbotlash huquqi deklarantda bor, va undan foydalanish kerak.
- Dalillarni yig’ish. Ishlab chiqaruvchi narxlar ro’yxati, narxni kelishish bo’yicha yozishmalar, jo’natuvchi mamlakatning eksport deklaratsiyasi, to’lov topshiriqnomalari, bank ko’chirmalari, tashuvchi va sug’urtalovchi hisoblari.
- Chegirmani izohlash. Partiya hajmi, uzoq muddatli shartnoma, mavsumiy chegirma — bularning barchasi hujjatlarda qayd etilgan bo’lsa, qonuniy asosdir.
- Zarur bo’lsa, yukni ta’minot ostida chiqarish. Bu omborda bo’sh turishga to’lamasdan tovarni olib ketish va isbotlashni davom ettirish imkonini beradi.
- Qarorni shikoyat qilish. Dalillar qabul qilinmasa, qarorni yuqori turuvchi organda yoki sudda e’tiroz bildirish mumkin.
Xavfni oldindan qanday kamaytirish mumkin
Deyarli barcha tuzatishlar deklaratsiya topshirilgunga qadar oldindan aytish mumkin. Biz «shartnoma — invoys — to’lov — transport hujjatlari» bog’lanishiga qaraymiz va qayerda tasdiqlar yetishmayotganini oldindan aytamiz. Agar narx obyektiv sabablarga ko’ra bozor narxidan past bo’lsa, dalillar bazasini inspektor talab qo’yganidan keyin emas, yuk kelishidan oldin yig’amiz.
Shartnoma va invoysni yuboring — yetkazib berishingiz bo’yicha tuzatish xavfini baholaymiz va yuk hali jo’namaganida yetkazib beruvchidan qanday hujjatlarni so’rash kerakligini aytamiz.
