So’zlashuvda «rasmiylashtirish» deganda hamma narsa birdaniga tushuniladi: deklaratsiya topshirish ham, to’lovlarni to’lash ham, yukni ombordan olib chiqish ham. Aslida bu bir necha alohida bosqich, va to’lanadigan summa konteyner terminalga yetib kelishidan ancha oldin shakllanadi. Quyida — hamma narsa qanday tartibda kechishi va pul bilan vaqt ko’pincha qayerda yo’qotilishi.
Chiqarish tartibi: yetti qadam
- Tashqi savdo shartnomasi. U yetkazib beruvchiga to’lovdan oldin imzolangan va hisobga qo’yilgan bo’lishi kerak. Shartnomada predmet, narx, Inkoterms bo’yicha yetkazib berish shartlari, muddatlar va hisob-kitob tartibi muhim — bojxona invoysni aynan shu bilan solishtiradi.
- To’lov va jo’natish. Yetkazib beruvchi invoys va qadoqlash varaqasini beradi, tashuvchi transport hujjatini rasmiylashtiradi: avtomobil yetkazishda CMR, temir yo’l yuk xati, konosament yoki havo yuk xati.
- Dastlabki hisob-kitob. Yuk kelgunga qadar to’lovlarni hisoblab bo’ladi: TIF TN kodi, bojxona qiymati va stavkalar ma’lum. Aynan shu yerda hisob-kitob tovar tannarxiga qo’ygan raqamingizga mos kelishiga ishonch hosil qilish kerak.
- Kelish va joylashtirish. Yuk bojxona nazorati hududiga yoki vaqtinchalik saqlash omboriga tushadi. Shu daqiqadan saqlash muddati boshlanadi, va har bir bo’sh turgan kun pulga tushadi.
- Deklaratsiya topshirish. Deklaratsiya elektron shaklda topshiriladi, unga hujjatlar to’plami ilova qilinadi. Inspektor e’lon qilingan kodni, qiymatni va ruxsatnoma hujjatlarini tekshiradi.
- To’lovlar. Boj, QQS, zarur bo’lsa aktsiz va rasmiylashtirish uchun bojxona yig’imi. Pul hisobvarada bo’lishi shart — to’lovlar o’tmaguncha chiqarish boshlanmaydi.
- Chiqarish. Chiqarilgandan keyin yukni olib ketish mumkin. Xavf profili ishga tushsa, ko’rik qo’shiladi: konteyner ochiladi, tovar tavsif bilan solishtiriladi.
Summa nimadan yig’iladi
To’lovlar invoys summasidan emas, bojxona qiymatidan hisoblanadi — bu bitim narxi ustiga O’zbekiston chegarasigacha bo’lgan xarajatlar: tashish, sug’urta, tara, vositachilar xizmati, litsenziya to’lovlari. Shuning uchun bir xil tovar EXW va DAP shartlarida turli summa beradi.
- Bojxona boji — TIF TN kodiga bog’liq. Bir qism pozitsiyalarda stavka nol, boshqalarida — qiymatning sezilarli ulushi.
- Import QQSi — asosiy stavka 12 %, boj va aktsiz bilan birga bojxona qiymatiga hisoblanadi. Ayrim toifalar bo’yicha ozod qilishlar amal qiladi — ular tovar nomiga emas, kodga qarab tekshiriladi.
- Aktsiz — faqat aktsiz solinadigan tovarlar uchun.
- Rasmiylashtirish uchun bojxona yig’imi — bojxona qiymatidan hisoblanadi; amaldagi stavkani deklaratsiya topshirilgan sanaga aniqlaymiz.
- Yondosh xarajatlar — omborda saqlash, yuklash-tushirish ishlari, ko’rikda — ochish va qayta yuklash, broker xizmatlari.
Chiqarish ko’pincha qayerda to’xtab qoladi
Bizning amaliyotimizda ko’rik kechikishlarning asosiy sababi emas. Yuk ancha ko’p hollarda qog’ozlar tufayli turadi:
- invoys qadoqlash varaqasi bilan o’rin soni yoki og’irligi bo’yicha mos kelmaydi;
- invoysda yetkazib berish shartlari yo’q yoki valyuta ko’rsatilmagan;
- tovar ruxsatnoma hujjatini talab qiladi, uni esa yuk kelganidan keyingina rasmiylashtira boshlashgan;
- shartnomadagi hisob-kitob shartlari pul aslida qanday o’tganidan farq qiladi;
- e’lon qilingan kod tovarning tavsifi va texnik tavsiflariga mos emas.
Bu bandlarning har biri oldindan sezilsa bir-ikki kunda hal bo’ladi, yuk allaqachon omborda tursa esa bir haftalik bo’sh turishga aylanadi.
Bu qancha vaqt oladi
Hujjatlar to’plami to’liq va ruxsatnomalar oldindan olingan bo’lsa, chiqarish bir necha soatdan bir ish kunigacha vaqt oladi. Ko’rik bir-ikki kun qo’shadi. Bojxona qiymatini tuzatish yoki tasnif bo’yicha bahs — bu allaqachon haftalar, va aynan shuning uchun ikkala masalani ham deklaratsiya topshirilgandan keyin emas, oldin yopishga harakat qilamiz.
Aniq hisob-kitob olish uchun nima yuborish kerak
- invoys yoki proforma;
- qadoqlash varaqasi;
- tovarning texnik tavsifi, yaxshisi — ishlab chiqaruvchi sahifasiga havola;
- Inkoterms bo’yicha yetkazib berish shartlari va yo’nalish;
- shartnoma, agar u allaqachon imzolangan bo’lsa.
TIF TN kodini aytish, to’lovlarni hisoblash va qanday ruxsatnoma hujjatlari kerakligini bildirish uchun shuning o’zi yetarli. Hisob-kitobni bir ish kuni ichida yuboramiz — bitta summa bilan emas, har bir satr bo’yicha taqsimlab.
